Kto może odmówić zeznań w charakterze świadka w procesie cywilnym ?

Zasadą w procesie cywilnym jest obowiązek złożenia zeznań przez wezwanego w tym celu świadka. Jednakże, ustawodawca przewidział w tym zakresie wyjątek, udzielający prawa do odmowy zeznań określonej grupie osób powołanych w charakterze świadka.
Przepis art. 261 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (w dalszej części zwanej Kodeks postępowania cywilnego) normuje sytuacje, w których określony krąg osób może odmówić złożenia zeznań. Zgodnie z przepisem art. 261§1 Kodeksu postępowania cywilnego prawo do odmowy zeznań przysługuje małżonkom stron, ich wstępnym, zstępnym i rodzeństwu, a także powinowatym w tej samej linii i stopniu.

Wyjaśniając definicje ustawowe, o ile sformułowanie małżonkowie stron nie budzi jakichkolwiek wątpliwości, tak pojęcia wstępnych, zstępnych, czy powinowatych nie są używanymi powszechnie i mogą budzić pewne problemy interpretacyjne. Wstępnymi w linii prostej są te osoby, od której dana osoba bezpośrednio się wywodzi, tak więc będą to m.in. rodzice, dziadkowie, pradziadkowie. Nie są uprawnieni do odmowy zeznań wstępni w linii bocznej, czyli przykładowo wujek lub ciotka.
Zstępnymi są zaś potomkowie danej osoby. Zgodnie z tym zstępnymi w linii prostej będą dzieci, wnuki, czy też prawnuki. Zstępnymi w linii prostej będą także dzieci przysposobione (adoptowane), dzieci pozamałżeńskie, czy też dzieci uznane za własne. Prawo do odmowy zeznań ma także rodzeństwo, a termin ten obejmuje również braci i siostry przyrodnie (T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz). Uprawnienie do odmowy zeznań rozciąga się również na powinowatych w linii prostej. Stosunek powinowactwa definiuje art. 61(8) ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (w dalszej części zwanej Kodeks rodzinny i opiekuńczy). Zgodnie z tym przepisem jest to pokrewieństwo pomiędzy małżonkiem, a krewnymi drugiego. Tym sposobem do odmowy zeznań upoważnieni są także przykładowo rodzice i dziadkowie współmałżonka, a także jego zstępni. Dotyczy ona również powinowatych w linii prostej. Warto podkreślić, że nie dopuszcza się prawa odmowy zeznań wobec osoby, z która świadek pozostaje w faktycznym związku (konkubinat). Nie można odmówić zeznań w sprawach dotyczących praw stanu (dotyczą najczęściej małżeństwa oraz postępowanie w sprawach ze stosunków między rodzicami i dziećmi), jednak zakaz ten nie odnosi do spraw związanych z rozwodem.
Warto podkreślić, że prawo do odmowy zeznań nie ustaje z momentem ustania małżeństwa, czy też rozwiązania stosunku przysposobienia.
Od prawa odmowy zeznań należy odróżnić możliwość uchylenia się od odpowiedzi na pytanie. Zgodnie z art. 261§2 Kodeksu postępowania cywilnego prawo uchylenia się od odpowiedzi na pytanie przysługuje świadkowi w przypadku gdyby udzielenie odpowiedzi na pytanie mogło narazić świadka lub jego bliskich(linia prosta pokrewieństwa lub powinowactwa) na odpowiedzialność karną, hańbę lub bezpośrednią szkodę majątkową, a także kiedy udzielenie odpowiedzi miało doprowadzić do istotnego naruszenia tajemnicy zawodowej.
W uprzywilejowanej sytuacji znajduje się również duchowny, co do faktów, o których dowiedział się podczas spowiedzi. W doktrynie przyjmuje się, że może on nie tylko odmówić udzielenia odpowiedzi na pytanie, lecz również odmówić zeznań na okoliczności, o których powziął informacje podczas spowiedzi. Przyjmuje się również, że zwolnienie to przysługuje jedynie duchownym w Kościele Katolickim, gdyż tylko reguluje instytucje spowiedzi (J. Jurzyk, Ochrona spowiedzi w postępowaniu dowodowym a prawa penitenta i duchownego, s. 67 i n.).
Chęć skorzystania z prawa do odmowy zeznań należy zgłosić przed zeznaniem, po wcześniejszym pouczeniu o takiej możliwości przez Sąd. Okoliczności odmowy zeznań podlegają sprawdzeniu przez Sąd.
Ustawodawca dał możliwość odmowy zeznań osobom najbliższym, tym samym dając pierwszeństwo interesowi rodziny i jednostki, nad interesem wymiaru sprawiedliwości. Uznając, że udzielenie zeznań przez osoby określone może być nieetyczne, a także wpływać na stosunki rodzinne.